Ritratto di Mariano IV d'Arborea: giudice medievale sardo con cappuccio di lana rossa, collo di ermellino, mantello rosso con fermaglio metallico, tunica di seta e spada al fianco.
Giudice d’Arborea
XIV secolo

1319 – 1375 · Giudicato d’Arborea

Nato nel 1319, Mariano IV fu Giudice d'Arborea dal 1347. Cresciuto alla corte aragonese, tornò in Sardegna e fondò il borgo di Burgos ai piedi del Castello del Goceano. Dopo anni di alleanza con Aragona, ruppe i patti e scatenò una guerra di liberazione che lo portò vicino all'unificazione dell'isola. Fermato da una pestilenza nel 1375, lasciò il potere alla figlia Eleonora, che non lo deluderà. Il suo volto è tramandato dal retablo di Ottana.

  • Giudice
  • XIV Secolo
  • Arborea
  • Burgos
  • Aragona
  • Retablo di Ottana

Episodio 1

La Veste — Esplorazione del costume medievale

0:00 / 0:00
Lingua audio e trascrizione

Benennidu. So Marianu IV, Conte de su Gotzèanu e Giuighe de Arbaree. Su chi istas pro tocare est una riprodutzione in miniadura de s'aspetu meu. In su personàgiu chi mi riproduit abberu, sa cara mea est istada torrada a costrùere in tres dimensiones gràtzias a una pintura antiga: su retàulu de sa Crèsia de Santu Nigola de Otzana, ue so rafiguradu in pregaduria a sos pees de sa Madonna cun su Pipiu.

Como sa boghe mea at a ghiare sas manos tuas in s'iscoberta de sa bestimenta mea.

Cumintzat dae su capu. Intendes sa superfìtzie modde e cumpata chi imbòligat sa conca: est su cuguttu de su manteddu, in lana ruja. Sa positzione de sa cara mea de profilu ti permitet de tocare sa punta chi s'illònghiat a su bassu, modde e sùtile — sa caraterìstica forma a punta de custu cuguttu medievale. A sos oros, chircat una fasca prus lisa e frisca: est s'infula de linu craru, chi fascat su capu suta de sa lana.

Fala a subra de sos coddos. Inoghe su tessutu càmbiat de repente: sos pòddighes adobiant calicuna cosa modde modde, cun superfìtzie irregulare e lèbia. Est sa pelliccia de ermellinu, biancu cun piticas mantzas iscuras. Su cuntrastu cun sa lana de su manteddu est craru: lisu contra modde, pretziosu contra sòbriu.

Como esplorat su manteddu. Ampru, imboliosu, in lana ruja: fala dae subra finas a sos pees. Subra de sas petorras, unu firmàlliu tzirculare tenet su manteddu — fritu e tèteru: est de metallu. Suta de issu, una fila de piticos butones pendet longu sa tùnica, isfiora·los unu a unu.

Istregia in manera delicada su manteddu. Agatas sa tùnica in seda ruja, prus aderente e lisa. A su chintu, sa chintorza de còrgiu, lisa e sùtile. Apicada a issa, una busciachitta in seda damascada cun trama a rilievu e duas frunzitas piticas de filu de seda a sos àngulos inferiores.

A sa chintorza est apicada fintzas s'ispada: leala in manera delicada — intendes su truncu sùtile de sa lama, posca s'elsa elaborada. Est s'ispada de su giùighe de Arbaree: no est petzi un'arma, ma unu sìmbulu de pòdere e giustìtzia.

Como fala longu sas ancas. Su tessutu est su calzabraga in seda senape, una tinta calente e distinta dae su ruju. A sos pees sas bottas de còrgiu ruju cun sa punta illonghiada.

Si cheres ischire de prus subra de sa vida mea, iscurta su segundu audio.

Episodio 2

La Vita — Il giudice che sfidò Aragona

0:00 / 0:00
Lingua audio e trascrizione

Mi giamo Marianu IV de Arbaree. So nàschidu in su 1319, in un'ìsula chi no at mai sensadu de lotare pro restare sa matessi. E deo so istadu parte de cuddu chertu, fortzis sa parte prus serente a sa vitòria.

Babbu meu m'aiat insinnadu chi Arbaree deviat subravìvere. Non pro orgòlliu, ma ca fiat s'ùrtimu ispàtziu in cale sa Sardigna podiat ancora èssere sarda. Aia giutu dae in antis cudda missione cun cada trastu chi tenia — sa diplomatzia, sas alleàntzias, e cando fiat istadu netzessàriu, sa gherra.

Fia crèschidu a largu de s'ìsula, a sa corte de Pedru IV de Aragona. Aia imparadu a connòschere su podere dae curtzu. Aia cojuadu Timbora de Rocabertì, una nobile femina catalana. Su mundu aragonesu fia su mundu meu, a su mancu su primu perìodu de sa vida mia. Posca fia torradu a Sardigna.

Aia fatu costruere una bidda a sos pees de su casteddu de su Gotzèanu, Su Burgu: domos, caminos, vida ue in antis b'aiat solu pedra. In su 1347 fia istadu proclamadu Giuighe de Arbaree, cun totu su pesu e sa responsabilidade de cuddu tìtulu.

Pro bìndighi annos aia mantesu s'alleàntzia cun sa Corona de Aragona. Aia osservadu, aia isetadu, aia cumpresu. Posca mi so abitzadu chi peruna alleàntzia cun Aragona podiat mai torrare a sa Sardigna cussu chi fiat sou. E aia truncadu cudda alleàntzia.

Aia iscadenadu una cuntierra chi diat èssere durada dècadas: una gherra longa, tosta, tirriosa. E fia binchende. Fia arribbadu a curtzu a calicuna cosa chi pariat impossìbile: s'unidade de sa Sardigna suta de un'ùnica ghia sarda. Unu bisu antigu, chi pro sa prima borta pariat abberu.

Ma s'istòria tenet sos tempos suos. In su 1375, mentras su bisu fiat pro essere realizadu, una pestilèntzia m'aiat firmadu. No un'inimigu in campu abertu, no una batalla perdida: una maladia muda, invisìbile.

Aia lassadu totu in sas manos de Elianora, fìgia mia. E issa, l'isco fintzas dae su mundu de sa veridade, no aiat delùsu nemos.